علائم و علت چسبندگی نخاع بعد از عمل جراحی چیست؟

بسیاری از بیمارانی که تحت عمل جراحی ستون فقرات یا دیسک کمر قرار می‌گیرند، انتظار دارند پس از دوران نقاهت به بهبودی کامل برسند. اما گاهی با گذشت چند هفته یا چند ماه، دردهایی شبیه به درد اولیه یا حتی شدیدتر بازمی‌گردند. یکی از شایع‌ترین دلایل این اتفاق، پدیده‌ای به نام چسبندگی نخاع یا در اصطلاح پزشکی فیبروز اپیدورال (Epidural Fibrosis) است.
چسبندگی نخاع به زبان ساده یعنی تشکیل بافت زخم (اسکار) پس از عمل جراحی که به ریشه‌های عصبی یا لایه‌های محافظ نخاع می‌چسبد.
وقتی جراحی ستون فقرات انجام می‌شود، بدن برای ترمیم محل برش، بافت همبند می‌سازد. اگر این روند ترمیم بیش‌ از حد انجام شود، بافت اسکارِ تولید شده به عصب‌ها فشار می‌آورد و اجازه نمی‌دهد عصب‌ها آزادانه حرکت کنند.
علائم چسبندگی نخاع معمولاً بلافاصله بعد از عمل ظاهر نمی‌شوند. اغلب بیماران یک دوره بی‌دردی و بهبودی نسبی (بین چند هفته تا ۳ ماه اول) را تجربه می‌کنند، اما به مرور زمان با بالغ شدن بافت اسکار و سفت شدن آن، علائم زیر بروز پیدا می‌کنند:

بازگشت دردهای تیرکشنده به پاها (درد رادیکولار / سیاتیک)

شایع‌ترین علامت، دردی تیز، تیرکشنده یا شبیه به برق‌گرفتگی است که از کمر یا باسن شروع شده و به ران، ساق یا حتی کف پا تیر می‌کشد. این درد هنگام راه‌رفتن طولانی یا خم و راست شدن تشدید می‌شود.

احساس گزگز، مورمور و سوزش (دردهای نوروپاتیک)

تحریک مزمن رشته‌های عصبی باعث احساس خواب‌رفتگی مداوم، مورمور شدن انگشتان پا یا احساس سوزش و داغی آزاردهنده در اندام‌های تحتانی می‌شود.

خشکی و محدودیت حرکتی شدید کمر

بیمار در ناحیه کمر احساس سفتی مفرط دارد، به‌ویژه در ساعات اولیه صبح یا پس از مدتی نشستن روی صندلی. خم شدن به جلو برای این افراد بسیار دردناک و دشوار خواهد بود.

بی‌حسی موضعی و ضعف عضلانی

گیر افتادن عصب انتقال پیام‌های حسی و حرکتی را مختل می‌کند. این مسئله می‌تواند منجر به کرختی بخش‌هایی از پا و در موارد شدیدتر، ضعف در عضلات بالا برنده مچ پا (افتادگی مچ پا یا Foot Drop) شود.

عدم پاسخ مناسب به مسکن‌های معمولی

برخلاف دردهای التهابی معمول، درد ناشی از چسبندگی به مسکن‌های ضدالتهابی ساده (مثل ژلوفن یا ناپروکسن) پاسخ ضعیفی می‌دهد و بیمار نیازمند داروهای مهارکننده دردهای عصبی (نظیر گاباپنتین یا پره‌گابالین) خواهد بود.

بازگشت درد پس از جراحی کمر همیشه به معنی چسبندگی یا عود دیسک نیست. این دو عارضه ممکن است علائم مشابهی داشته باشند، بنابراین تشخیص آن‌ها باید با بررسی پزشک و تصویربرداری انجام شود.
عود دیسک زمانی رخ می‌دهد که بخشی از دیسک دوباره بیرون بزند و به ریشه عصبی فشار بیاورد. درد ممکن است پس از یک حرکت یا بلندکردن جسم سنگین ناگهانی شروع شود و به پا تیر بکشد؛ گاهی سرفه، عطسه یا زور زدن هم آن را تشدید می‌کند.
چسبندگی یا فیبروز اپیدورال به تشکیل بافت اسکار در محل جراحی گفته می‌شود. این بافت گاهی به ریشه‌های عصبی می‌چسبد و باعث درد، سوزش، گزگز یا بی‌حسی می‌شود. علائم ممکن است به‌تدریج و طی هفته‌ها یا ماه‌ها پس از عمل ظاهر شوند؛ بااین‌حال، زمان شروع و نوع درد به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.
برای بررسی علت بازگشت درد، پزشک سابقه جراحی و علائم را ارزیابی و در صورت نیاز MRI درخواست می‌کند. MRI با تزریق ماده حاجب در برخی بیماران به افتراق بافت اسکار از دیسک عودکرده کمک می‌کند؛ انتخاب نوع تصویربرداری را باید پزشک بر اساس شرایط بیمار تعیین کند. در صورت ضعف رو‌به‌افزایش پا، بی‌حسی ناحیه بین پاها یا اختلال تازه در کنترل ادرار و مدفوع، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
امروزه در بسیاری از مبتلایان به فتق دیسک، برای جلوگیری از عوارض ناشی از جراحی باز (مانند تشکیل بافت اسکار و چسبندگی)، استفاده از متدهای بسته و مدرن ترجیح داده می‌شود؛ برای مثال روش‌هایی نظیر درمان دیسک با لیزر پلاسما در مشهد بدون نیاز به بیهوشی و ایجاد برش، فشار را از روی ریشه عصبی برمی‌دارند و عملاً ریسک چسبندگی نخاع را به صفر می‌رسانند.

درمان به شدت علائم و علت درد بستگی دارد و باید با نظر پزشک انتخاب شود. گزینه‌ها شامل موارد زیر است:
دارو و فیزیوتراپی: برای کنترل درد و بهبود حرکت؛ تمرین‌ها باید متناسب با شرایط بیمار و زیر نظر متخصص باشند.
تزریق اپیدورال یا آزادسازی چسبندگی با کاتتر: روش‌های کم‌تهاجمی که ممکن است در بعضی بیماران به کاهش درد کمک کنند.
تحریک نخاعی: در دردهای مزمن و مقاوم به درمان‌های دیگر، پزشک ممکن است این روش را بررسی کند.
جراحی مجدد: معمولاً انتخاب اول نیست؛ فقط در شرایط خاص و پس از ارزیابی جراح مطرح می‌شود.

از آنجا که جراحی مجدد ریسک ایجاد اسکار جدید را افزایش می‌دهد، این اقدام تنها در شرایط خاص و پس از ارزیابی‌های دقیق تخصصی پیشنهاد می‌شود. در صورت نیاز به بررسی مجدد یا جراحی‌های پیچیده ستون فقرات، مشورت با بهترین جراح دیسک کمر در مشهد می‌تواند به بیمار کمک کند تا بهترین تصمیم درمانی را با کمترین میزان عوارض اتخاذ کند.

مهم‌ترین عوامل بروز این وضعیت عبارتند از:

عوامل مربوط به جراحی

وسعت و نوع جراحی: جراحی‌های باز یا تهاجمی‌تر، سطح وسیع‌تری از آسیب بافتی ایجاد کرده و احتمال چسبندگی را بالا می‌برند.
تجمع خون (هماتوم): باقی ماندن لخته‌های خون کوچک در محل عمل، سلول‌های اسکارساز را تحریک کرده و تکثیر آن‌ها را افزایش می‌دهد.
جراحی‌های مکرر: در عمل‌های دوم یا سوم، به دلیل تغییر ساختار بافت‌ها و چسبندگی‌های قبلی، احتمال بروز چسبندگی جدید بسیار بیشتر است.

عوامل مربوط به بیمار

استعداد ژنتیکی: برخی افراد به‌صورت ارثی مستعد ساخت بافت‌های اسکار ضخیم هستند.
مصرف دخانیات: سیگار باعث انقباض عروق، کاهش خون‌رسانی به عصب و اختلال در ترمیم صحیح بافت می‌شود.
دیابت: قند خون بالا روند طبیعی التیام را مختل کرده و التهاب را مزمن می‌کند.
بی‌تحرکی طولانی: استراحت بیش از حد در بستر بعد از عمل، مانع لغزش طبیعی عصب شده و باعث می‌شود بافت اسکار سفت‌تر و محکم‌تر دور عصب شکل بگیرد.

چسبندگی نخاع (فیبروز اپیدورال)، عارضه‌ای است که با تشکیل بافت اسکار پس از جراحی ستون فقرات ایجاد شده و با دردهای تیرکشنده، گزگز و محدودیت حرکتی ظاهر می‌شود. توصیه می‌کنیم از تصمیم زودهنگام برای جراحی مجدد خودداری کنید، چرا که اغلب روش‌های غیرتهاجمی و کلینیک درد، راه‌حل‌های موثرتری هستند. اگر دردهای شما مزمن شده یا علائم هشداردهنده دارید، حتماً برای بررسی تخصصی و انتخاب بهترین مسیر درمانی به پزشک مراجعه کنید.
به گفته دکتر فرهاد کرمیان بهترین متخصص مغز و اعصاب در مشهد بازگشت درد پس از جراحی ستون فقرات لزوماً به معنای چسبندگی یا عود دیسک نیست و تشخیص درست به بررسی شرح‌حال، معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری وابسته است. درمان نیز باید متناسب با علت درد و شرایط هر بیمار انتخاب شود. لذا برای بررسی علائم و دریافت راهنمایی تخصصی، می‌توانید از طریق دکمه دریافت نوبت اقدام کنید یا با شماره 09335055155 تماس بگیرید.


منابع
avicenna-klinik.com
ncbi.nlm.nih.gov